Giải bài toán dịch bệnh và môi trường bằng mô hình chăn nuôi tuần hoàn

Nhiều doanh nghiệp chăn nuôi đang chuyển sang mô hình tích hợp, kết hợp kiểm soát sinh học chặt chẽ với tái sử dụng chất thải nhằm nâng cao hiệu quả và giảm phát thải.

Dưới áp lực dịch bệnh kéo dài và yêu cầu ngày càng cao về môi trường, ngành chăn nuôi lợn đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ, nơi vấn đề không còn dừng ở năng suất mà chuyển sang quản trị rủi ro và phát triển bền vững.

Trong bức tranh đó, an toàn sinh học và kinh tế tuần hoàn đang trở thành hai trụ cột mới định hình cách vận hành của các doanh nghiệp lớn.

Tại Hội nghị khoa học, công nghệ chăn nuôi và thú y toàn quốc lần thứ nhất, ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty BAF Việt Nam cho rằng, dịch bệnh, đặc biệt là dịch tả lợn châu Phi (ASF), đã làm thay đổi căn bản cách nhìn về sản xuất. Nếu trước đây trang trại được thiết kế để tối ưu năng suất, thì hiện nay yếu tố quan trọng nhất lại là khả năng kiểm soát rủi ro sinh học.

Thực tế cho thấy, trong điều kiện dịch bệnh chưa được kiểm soát hoàn toàn, một trang trại chỉ cần “hở” một mắt xích cũng có thể dẫn đến thiệt hại toàn bộ. Vì vậy, hệ thống an toàn sinh học không còn là một tập hợp các quy trình rời rạc, mà được tổ chức thành nhiều lớp bảo vệ liên hoàn.

Ở lớp đầu tiên, việc kiểm soát dòng di chuyển được thực hiện theo nguyên tắc một chiều, từ khu vực sạch đến khu vực bẩn, với các hướng dẫn chi tiết cho từng bước vận hành. Các trang trại được phân vùng chức năng rõ ràng, hạn chế tối đa giao cắt giữa người, phương tiện và vật tư.

Lớp tiếp theo là kiểm soát các yếu tố trung gian như côn trùng, động vật mang mầm bệnh, vốn được xem là nguồn lây nhiễm khó kiểm soát trong điều kiện chăn nuôi nhiệt đới.

Ở cấp độ cao hơn, công nghệ bắt đầu đóng vai trò trung tâm trong giám sát. BAF thay thế hệ thống camera thông thường bằng camera tích hợp trí tuệ nhân tạo, có khả năng nhận diện con người di chuyển sai luồng, phát hiện các hành vi bất thường của vật nuôi và cảnh báo sớm các dấu hiệu sức khỏe.

Dữ liệu từ hình ảnh kết hợp với cảm biến âm thanh giúp nhận diện sớm các biểu hiện bệnh lý, từ đó cho phép khoanh vùng ngay từ những “đốm lửa nhỏ”, trước khi bùng phát thành dịch lớn.

Khi rủi ro xuất hiện, quy trình phản ứng nhanh được kích hoạt, bao gồm phong tỏa cục bộ, xử lý tại chỗ và thiết lập lại vùng an toàn. Cách tiếp cận này cho thấy một sự thay đổi rõ rệt, từ phòng bệnh thụ động sang quản trị rủi ro chủ động, dựa trên dữ liệu và cảnh báo sớm.

Cùng với an toàn sinh học, một chuyển dịch khác đang diễn ra trong cách xử lý chất thải chăn nuôi. Nếu trước đây, chất thải chủ yếu được coi là chi phí bắt buộc phải xử lý để đạt chuẩn môi trường, thì hiện nay, nhiều doanh nghiệp bắt đầu nhìn nhận đây là một nguồn tài nguyên có thể khai thác.

Theo ông Minh, chi phí xử lý chất thải để đạt tiêu chuẩn xả thải hiện hành có thể dao động từ 30.000 đến 35.000 đồng mỗi đơn vị, tạo áp lực lớn lên chi phí sản xuất. Thay vì tiếp tục theo hướng “xử lý rồi thải bỏ”, BAF lựa chọn chuyển sang mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi chất thải được tái chế thành đầu vào cho các ngành khác.

Trong mô hình này, chất thải được tách rắn, lỏng. Phần rắn được xử lý thành phân hữu cơ, trong khi phần nước được ủ vi sinh để trở thành nguồn nước tưới giàu dinh dưỡng cho cây trồng. Hệ thống tưới được thiết kế bằng đường ống kín, hạn chế mùi và ngăn ngừa ô nhiễm thứ cấp. Sau xử lý, nước không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn môi trường mà còn mang lại giá trị dinh dưỡng cho đất.

"Mô hình đã được triển khai thực tế tại Tây Ninh với quy mô hàng nghìn hecta, cho thấy khả năng giảm 50-80% lượng phân bón hóa học tùy loại cây trồng", ông Minh cho biết và nói thêm, rằng ngoài việc tiết giảm chi phí, nguồn nước tái sử dụng còn góp phần cải tạo đất, đặc biệt là các vùng đất nhiễm mặn, nhiễm kiềm hoặc suy thoái. Một số khu vực trước đây khó canh tác có thể phục hồi để trồng trọt trở lại.

Hiệu quả của mô hình không chỉ dừng ở kinh tế. Khi chất thải được tái sử dụng, lượng phát thải ra môi trường giảm đáng kể, góp phần giảm áp lực lên hệ sinh thái. Đồng thời, việc khép kín chu trình sản xuất giúp giảm phụ thuộc vào kháng sinh, nâng cao chất lượng sản phẩm và hướng tới các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Các trang trại trong hệ thống của BAF Việt Nam đã bắt đầu tham gia đánh giá và đăng ký tín chỉ carbon. Trong giai đoạn đầu, khoảng 20 trang trại được triển khai, và kế hoạch mở rộng lên toàn bộ hệ thống với gần 70 trang trại. Điều này mở ra khả năng tham gia thị trường carbon trong tương lai, biến giảm phát thải không chỉ là trách nhiệm môi trường mà còn trở thành một nguồn giá trị kinh tế.

Dù vậy, việc triển khai đồng thời an toàn sinh học và kinh tế tuần hoàn không phải không có thách thức. "Chi phí đầu tư ban đầu lớn, yêu cầu công nghệ cao và đòi hỏi năng lực quản trị phức tạp. Quan trọng hơn, sự chuyển đổi này đòi hỏi thay đổi tư duy, từ cách nhìn nhận chất thải đến cách vận hành trang trại như một hệ sinh thái tích hợp", ông Minh nhấn mạnh.

Trong bối cảnh ngành chăn nuôi đang chịu áp lực kép từ dịch bệnh và môi trường, cách tiếp cận của BAF Việt Nam làm nổi rõ vấn đề. Trang trại không còn đơn thuần là nơi sản xuất thịt, mà dần trở thành một hệ thống quản trị tổng thể, nơi rủi ro được kiểm soát bằng công nghệ và giá trị được tạo ra từ chính những gì trước đây bị coi là chi phí.

Bảo Thắng - Tùng Đinh